دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
435
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
حاشيهاى به حساب آورد . فرمان او در سال 1010 / 1601 براى مرمت آستانه موجب شد كه آثار فرمان او بطور پراكنده در ايوان شمالى مسجد گوهرشاد ، مدرسه بالاسر ، ( فرمانده نظامى او اللّه قليخان آن را تعمير كرد ) ايوان شرقى و غربى در صحن كهنه ، حجرههاى اللهورديخان ( 1021 / 1612 ) و حاتم خان ( 1010 / 1601 ) و خيابان و تزيين دوباره گنبدخانه خود امام مشاهده شود . از اينها مهمترين عنصر ، خيابان و عمارت اللهورديخان بود . خيابان را صحن كهنه ( با همان محور ) به دو بخش « بالايى » و « پائينى » تقسيم مىكرد و كل طول آرامگاه را در سمت شمالى كه كلا 200 متر طول داشت ، قطع مىنمود . يك آبگذر يعنى بخشى از يك قنات بزرگ كه مير عليشير براى شهر تدارك ديده بود ، از وسط آن مىگذشت . اندازه و ميزان اين كار ( كه با توجه به منطقه پرازدحام ساخته شده بود ) و سادگى چشمگير آن و بهرهگيرى از آب در بخش مهمى از طرح ، كلا شباهتهايى با پروژه چهارباغ داشت . دو طرف خيابان كه داراى مغازههايى بود بين حرم و دنياى بيرون حائل شده بود . اينها نظمى را بر نماى پيشين سست شمالى حرم تحميل كرده و با قسمتهاى ديگر پيوند خورده بود و لذا راه مناسب و باشكوهى را به صحن كهنه ( زيباترين صحن خود حرم ) پديد آورده بود . ايوانهاى شرقى و غربى صحن به موازات محور آبگذر نيز از كارهاى شاه عباس بود و در اينجا نيز مضامينى به كار رفته كه از اصفهان به عاريه گرفته شده بود . هردو ايوان به لحاظ قائميت با ايوانهاى درگاه مسجد شاه در اصفهان پهلو مىزد و بر خلاف آن ايوان ، دو وظيفه بر عهده داشت : يكى ورودى رسمى به حرم را شكل مىداد و ديگرى بخش مهمى از صحن كهنه بود كه وسط هريك از جوانب كوتاه را مشخص مىساخت . توالى دهانههاى كوچك و بزرگ به لحاظ حجم هندسى و فضاهاى خالى كه در اين نماى پيشين داخلى بكاررفته ، بىنظير و بىهمتا است . راه منتهى به گنبدخانه اللهورديخان تا حدودى نوميدكننده است چون افزودههاى دوره قاجارى ، يك ايوان ورودى را براى نور آفتاب بر تيرگى و تاريكى هميشگى آن تحميل كرده است . ولى اندازه متوسط اين درگاه و بيرونى خود گنبد با نيمرخ توخالى و سطح ساده كه سابقا با مهتابى گنبدى شمعى پر شده بود ، نشان مىدهد كه اين عمارت در ابتدا براى اندرونى در نظر گرفته شده بود . اين عمارت كه مثل آرامگاه اولجايتو در سلطانيه و از آن اقتباس شده است ، يك هشت ضلعى است كه تا گنبد رانده شده و اين يكى از ويژگيهاى غريب عمارات سترگ گنبدى در ايران است . در هردو عمارت بر نورگيرى و ايجاد تونشستگىهاى عميق در ديوارهاى داخلى تأكيد شده است . ولى عمارت صفوى به لحاظ معمارى و تزيين دقيق است چون حتى سطوح عادى هم از كاشى پوشيده شده است . بالاى هر تورفتگى و تاقچه را مقرنسى تزيين كرده و همچنين بخشى از گنبد را نيز آذين بسته است . اين